همه چیز درباره میرزا کوچک خان جنگلی
همه چیز درباره میرزا کوچک خان جنگلی

سرانجام نهضت میرزا کوچک خان که از سال ١٢٩۴ ه ش آغازشده بود باجان دادن میرزا به همراه کائوک آلمانی که سعی می‌کردند خود را از طریق بلندی‌های شمال غرب گیلان به خلخال برسانند در یازدهم آذر ١٣٠٠ ه ش به پایان رسید.

به گزارش لنگرخبر، عزت‌الله کاظمی فتیده طی یادداشتی که آن را در اختیار تحریریه لنگرخبر قرارداد نوشت: در تاریخ ایران‌زمین جنبش‌های مردمی و انقلابی زیادی به وقوع پیوسته است که بیشترین هدف اصلی آن‌ها، مبارزه با استعمار و استبداد حاکمان زمانه خود بوده است، رهبران این جنبش‌ها همگی دارای مقام و اعتبار بالایی بوده‌اند. جنبش جنگل یکی از این جنبش‌های مردمی است که به رهبری میرزا کوچک خان جنگلی در زمان جنبش مشروطه به وقوع پیوست و نسبت به دیگر جنبش‌های این دوره، مانند (جنبش محمد خیابانی در تبریز، کلنل محمدتقى خان پسیان در مشهد و ستارخان و باقرخان در مشروطه) ازلحاظ مدت و مکان نهضت از اهمیت بالایی برخوردار است.

امام خمینی در مورد قیام‌های صدساله اخیر و قیام میرزا کوچک خان جنگلی می‌فرماید:

این قیام‌ها که ما شاهدش بودیم ایجادش همه از علما بود … این قیام‌هایی که در این صدسال شده است از کى بوده؟ چند قیام در این صدسال؟ کى رأس این‌ها بوده؟ … در این صدسال هر چه قیام بوده است تقریباً از این‌ها بوده، تبریز هم خیابانى هم یکى از آقایان. بله جنگل هم بوده‏اند. آن‌ها هم بوده‏اند، اما در اقلیت بودند. عمده‏اش این‌ها بودند. پس اینکه مى‏گویند که روحانیون دربارى‏اند، یعنى براى دربار دارند کار مى‏کنند، این‌ها کارى مى‏کنند که مردم را خواب کنند و دربار بچاپندشان، این حرف صحیح نیست. باز در هر شهرى از شهرها بروید، آن روحانى آن شهر اگر علناً نتواند مخالفت کند با این‌ها، مخالفت [پنهانى‏] مى‏کرده است… (صحیفه امام، ج‏۸، ص: ۴۵۸)

شیخ یونس، معروف به میرزا کوچک خان جنگلی، در سال ۱۲۵۷ ش در محله استادسرای رشت دیده به جهان گشود. پدرش، میرزا بزرگ، از روحانیون رشت بود. خانواده میرزا کوچک وضعیت متوسطی داشتند. در قیاس بانام پدرش ـ که میرزا بزرگ بود ـ او را میرزا کوچک می‌خواندند. میرزا کوچک تحصیلات اولیه خود را در مدرسه حاج حسن، واقع در صالح‌آباد رشت و نیز مدرسه جامع که در آن موقع رونق خوبی داشت، گذراند. سپس به تهران عزیمت کرد و در مدرسه محمودیه حجره‌ای گرفت و به تحصیلات خویش ادامه داد. بنا بر نقل رضا مظفری در کتاب مشاهیر گیلان او در مسیر نیل به مقام اجتهاد بود که تحولات ایران آن زمان مسیر زندگی‌اش را تغییر داد.

میرزا کوچک مردی خوش‌چهره، بااخلاق، مهربان، متواضع، صریح‌اللهجه، هواخواه آزادی و عدالت، پشتیبان ستم دیدگان و ضعفا، بردبار و پرطاقت بود و در شنیدن حرف‌های دیگران، حوصله زیادی از خود نشان می‌داد. در عفت و پاک‌دامنی ممتاز بود. همیشه نامه‌های خود را با کلمه (هوالحق) شروع می‌کرد، هرگز نمی‌گذاشت او را خان صدا کنند و در فرایض دینی کوتاهی نمی‌کرد و به قضا و قدر اعتقاد فراوانی داشت. (گیلک، ١٣٧١: ص ١٧)

علی‌اکبر دهخدا که میرزا کوچک خان را در سنین جوانی دیده بود، در حاشیه‌ای که بر یکی از عکس‌های کوچک خان نگاشته آورده است:

میرزا کوچک خان از مجاهدین گیلان بود … در اول‌بار که او را دیدم جوانی خوش‌قیافه به سن سی‌ساله می‌نمود. درنهایت درجه معتقد به دین اسلام و به همان حد نیز وطن‌پرست بود، شاید آن‌هم از راه اینکه ایران وطن او یک مملکت اسلامی است دفاع از او را واجب می‌شمرد. نماز و روزه او هیچ‌وقت ترک نمی‌شد … همیشه متفکر بود و بسیار کم تکلم می‌کرد. (خاطرات دهخدا از زبان دهخدا، ص ۲۳)

میرزا هنگامی‌که در تهران به سر می‌برد، با چند تن از رجال خوش‌نام وابسته به «گروه اتحاد اسلام» تماس گرفت. این سازمان که به زعامت سید جمال‌الدین اسدآبادی شکل‌گرفته بود، هدف آن گردآوردن تمام مسلمانان جهان زیر یک پرچم و متحد ساختن آن‌ها برای مبارزه با استعمار و کسب قدرت و ایجاد یک وزنه سیاسی برای دنیای اسلام بود. در ایران افرادی همچون سید رضا مساوات، سید حسن مدرس، طاهر تنکابنی و چند نفر دیگر از طرف داران این سازمان بودند.

میرزا بعد از مشورت با این افراد، به این نتیجه رسید که کانون ثابتی بر ضد تجاوز و بیدادگری خارجیان و عمال داخلی آن‌ها به وجود آورد و از شدت ظلم و فشار بکاهد. بدین ترتیب میرزا، نهضتِ خود را هیئت اتحاد اسلام نامید.

او و هم‌فکرانش پس از فراهم شدن زمینه مبارزه علنی با عوامل استعمار و استبداد با صدور بیانیه‌ای نهضت را آغاز کردند. در این بیانیه چنین نوشتند:

ماقبل از هر چیز، طرفدار استقلال ایران هستیم؛ استقلالی به تمام معنی کلمه… با هیچ‌کس نظر دوستی و دشمنی نداریم. با دولت ایران‌دوستیم و با دشمن این آب‌وخاک با تمام خصومت دشمن،… بعد از احراز استقلال، اصلاحات اساسی مملکت و رفع فساد تشکیلات دولتی نقطه‌نظر ماست؛ چراکه هرچه بر سر ایران آمده از فساد تشکیلات است و بس…

پس‌ازآن که مردم از حرکت میرزا کوچک خان و دوستانش آگاه شدند، فوج فوج به او پیوستند و بدین‌وسیله نهضت جنگل توسعه یافت. شماری از افسران برای تربیت افراد و تعلیم فنون نظامی آنان استخدام شدند. در سال ۱۲۹۹ کنگره‌ای در کسما تشکیل شد و جنگلی‌ها در این کنگره مشی آینده خود را تصویب کردند. ابتدا همراهان میرزا هفده تن بودند که بعدها با پیوستن مبارزان کرد و دیگر مبارزان؛ عده آن‌ها افزوده شد.

در بحبوحه قیام میرزا می‌خواستند او را یاغی و آشوبگر معرفی کنند. در همین راستا از آیه الله سید حسن مدرس روحانی برجسته عصر مشروطه استفتایی به این مضمون شد: «آیا محاربه با جمعیتی که پنج سال است به نام اتحاد اسلام و جنگلی‌ها در حدود گیلان قیام و عملاً خود را به تمام اهالی ایران معرفی کرده و جز حفاظت نوامیس اسلامی و حراست استقلال مملکت و دفاع از دشمنان ایران و اسلام را قطع نفوذ و مداخلات ظالمانه و تعدیات جابرانه اجانب، مقصد و مقصودی نداشته و ندارند و تنها جمعیتی که تحت تأثیر دیگران نبود و فقط به قوای مادی و معنوی ایران اتکا داشته و حقیقتاً موجب افتخار و شرافت ایران و ایرانی است چه صورت دارد؟ آیا محاربه با این جمعیت در حکم محاربه با امام زمان نخواهد بود؟»

شهید مدرس در جواب نوشت: «حقیر از آقا میرزا کوچک خان جنگلی و اشخاصی که صمیمانه و صادقانه با ایشان‌ هم‌آواز بودند، نیت سوئی نسبت به دیانت و صلاح مملکت نفهمیدم. بلکه جلوگیری از دخالت خارجیان و نفوذ سیاست آن‌ها در گیلان عملیاتی بوده …، خداوند همه ایرانیان را توفیق دهد که نیت و عملیات آنان را تعقیب و تقلید نمایند. پرواضح است که طرفیت و ضدیت و محاربه باهمچون جمعیتی مساعدت به کفر و معاندت با اسلام است». (وب‌سایت کنگره ملی بزرگداشت میرزا کوچک خان جنگلی)

آقای دکتر سید علی قادری در کتاب خمینی روح‌الله با زبان داستان، علاقه امام خمینی (ره) به میرزا را در سنین نوجوانی بیان می‌کند. در بخشی از این کتاب آمده است:

یک روز برادرش آقا مرتضی که در این زمان در حوزه اصفهان درس می‌خواند با کوله‌ای پر از خبرهای خوش جنگل که در اصفهان شنیده بود به مرخصی آمد. روح‌الله او را در آغوش کشید و پس از خبرگیری از اوضاع، او و نورالدین را به مشورت طلبید که آیا تکلیف، پیوستن به نهضت جنگل نیست؟ آقا مرتضی رنگ از رخسارش پرید و آمرانه گفت: اگر برادر بزرگ‌تر به گردن برادر کوچک‌تر حقی دارد می‌گویم صلاح نیست، همین‌جا بمان درس خود را بخوان! اگر لازم شد باهم می‌رویم. روح‌الله به‌پاس احترام به آقا مرتضی در این مورد سکوت کرد، اما ساکت ننشست. اجازه گرفت برای مبارزان جنگل مقداری آذوقه بفرستد. هر دو برادر استقبال کردند و سه خروار گندم، به نام سه برادر، بار قاطرها شد. (خمینی روح‌الله، ص ۲۳۲)

میرزا کوچک خان جنگلی و سران نهضت جنگل پس از اعلام حکومت جمهوری در روز ۱۶ خرداد ۱۲۹۹، ضمن انتشار اعلامیه‌ای با عنوان «فریاد ملت مظلوم ایران از حلقوم فدائیان جنگل‌»، به مفاسد دستگاه حاکمه ایران و جنایات انگلیسی‌ها اشاره کردند و در پایان نظریات خود را به شرح زیر اعلام داشتند:

  1. جمعیت انقلاب سرخ ایران، اصول سلطنت را ملغی کرده، جمهوری را رسماً اعلام می‌نماید.
  2. حکومت موقت جمهوری، حفاظت از جان و مال عموم اهالی را بر عهده می‌گیرد.
  3. هر نوع معاهده و قراردادی که به ضرر ایران با هر دولتی منعقدشده است، لغو و باطل می‌شناسد.
  4. حکومت موقت جمهوری همه اقوام بشر را یکی دانسته‌، تساوی حقوق را درباره آنان قائل است و حفظ شعائر اسلامی را فریضه می‌داند.

نکته جالبی که درباره میرزا و قیامش همواره مطرح بوده، قدرت سازمان‌دهی و تشکیلاتی میرزا کوچک‌خان بوده است. ساختاری که در آن روزنامه و بیمارستان و انواع تشکیلات حکومتی دارد، اما درعین‌حال این قابلیت را هم دارد که در مواقع خطر به‌صورت گروه‌های پارتیزانی عمل کند. هنر جذب افراد از طبقات مختلف جامعه و به‌کارگیری آن‌ها هم از نکات جالبی است که در مورد نهضت جنگل مطرح است. شاید این ادعا غلط نباشد که هنر سازمان‌دهی و تشکیلاتی میرزا نه‌تنها با توجه به طبقه اجتماعی و میزان سواد و اطلاعاتش تعجب‌آور است بلکه نسبت به رجال باسواد و فرنگ‌رفته آن زمان نیز قابل‌تحسین است.

مقام معظم رهبری حضرت آیه الله خامنه‌ای درباره حرکت میرزا کوچک خان می‌فرماید: قضیه مرحوم میرزا کوچک جنگلى یک قضیه ویژه است؛ اگرچه که در آن دوره خاص – یعنى در دوره فاصله بین مشروطیت و سرکار آمدن رضاخان – حوادث گوناگونى در کشور به وجود آمده و هم‌زمان با نهضت جنگل، چند کار بزرگ دیگر هم در گوشه و کنار کشور – مثل مرحوم شیخ محمد خیابانى در تبریز، یا کلنل محمدتقى خان پسیان در مشهد – اتفاق افتاده که این‌ها همه تقریباً هم‌زمان است، لکن قضیه جنگل یک قضیه ویژه است. آن صبغه مردمى و نجابتى که در کار مرحوم میرزا کوچک خان جنگلى هست، در هیچ‌کدام از این دو سه کار دیگرى که هم‌زمان در آن دوره اتفاق افتاد در سرتاسر ایران، نظیر ندارد… در اینکه طلبه بوده، در اینکه روحانى بوده، هیچ شکی نیست. در حوزه خودِ رشت، بزرگانى هم در آن‌وقت بوده‌اند که می‌توانسته از آن‌ها استفاده کند، در این هیچ تردیدى نیست؛ بنابراین منشأ حرکت میرزا کوچک خان یک منشأ صد درصد دینى و اعتقادى است. (بیانات در دیدار اعضاى ستاد برگزارى کنگره بزرگداشت میرزا کوچک‌خان جنگلی، آبان ماه ۱۳۹۱)

میرزا در آخرین مکتوبی که از وی به یادگار مانده، می‌نویسد:

عجالتاً با رویه‌ای که دشمنان ما پیش‌گرفته‌اند و شما به‌خوبی مسبوق هستید شاید به‌طور موقت یا دائم توانستند موفقیت حاصل نمایند. ولی اتکای بنده و همراهان به خداوند دادگری است که در بسیاری از این اتفاقات ما را در پرتو توجهات خود محافظت کرده است. به‌جز خداوند به هیچ‌کس مستظهر نبوده و امیدوارم که توجهات کاملاً شامل حال و یار و معین ما باشد. افسوس می‌خورم که مردم ایران پس از محو ما خواهند فهمید ما که بودیم و چه می‌خواستیم و چه کردیم؛ معروف است النعمه اذا فقدت عرفت.

مردم همه منتظرند روزگاری را ببینند که از جمعیت ما اثری به میان نباشد. پس‌ازآنکه نتایج تلخی از سوء افکار و انتظار خود دیدند آن‌وقت دودست ندامت به سرکوفته قدر هویت ما را می‌فهمند. بلی آقای من، امروز دشمنان، ما را دزد و غارتگر خطاب می‌کنند درصورتی‌که هیچ قدمی جز درراه آسایش مردم و حفاظت مال و جان و ناموس آن‌ها برنداشتیم. ما هرگونه اتهاماتی را که به ما نسبت می‌دهند می‌شنویم و حکمیت را به خداوند قادر و حاکم علی الاطلاق واگذار می‌کنیم. عجالتاً تحت تقدیرات الهی هستیم تا ببینیم کار، به کجا منتهی خواهد گردید. در خاتمه سلامتی و دوام شمارا از خداوند مسئلت داشته، ادعیه خالصانه خود را تقدیم می‌دارد.

سرانجام نهضت میرزا کوچک خان که از سال ١٢٩۴ ه ش آغازشده بود باجان دادن میرزا به همراه کائوک آلمانی که سعی می‌کردند خود را از طریق بلندی‌های شمال غرب گیلان به خلخال برسانند در یازدهم آذر ١٣٠٠ ه ش به پایان رسید.

انتهای پیام/

  • نویسنده : عزت‌الله کاظمی فتیده