دروازه مهریز یزد یکی از بناهای فاخر تاریخی یزد است که می توان از آن به عنوان شاهکار معماری ایرانی یاد کرد که هر بیینده ای را مسحور عظمت و زیبایی خود می کند.

به گزارش خبرگزاری تسنیم از یزد ، در قلب بافت تاریخی یزد، بازاری قدیمی و تاریخی وجود دارد که بیشتر شهروندان یزدی و گردشگران به دلیل زیبایی بازار از یک سو و تنوع محصولاتی که در آن عرضه می شود، علاقه دارند که حتما به این بازار سر زده و از آن خرید کنند.

با این وجود اما کمتر کسی هست که اطلاع داشته باشد درست در میان همین بازار و در قسمت بازار شاهزاده فاضل، مجموعه ای زیرزمینی و تاریخی وجود دارد که قدمت آن به بالغ بر 800 سال قبل می رسد و بخشی از بازار قدیمی و زیرزمینی یزد به حساب می آید.

این مجموعه زیبا و ارزشمند دارای ویژگی های متعددی است که هر یک در نوع خود کم نظیر و یا حتی بی نظیر است و از این بنای تاریخی و زیرزمینی می توان به عنوان شاهکار معماری ایرانی یاد کرد.

دروازه مهریز کجاست؟

شهر یزد از سمت جنوب به جاده ابریشم متصل می شده و از یک سو به شهرهای جنوبی کشور مثل کرمان، بندرعباس و از سوی دیگر به تبریز و سمنان می رسیده و افرادی که از قسمت جنوبی قصد ورود به شهر یزد را داشتند در این منطقه به قلعه دروازه مهریز می رسیدند و اینجا در گذشته نقطه ورودی شهر یزد به حساب می آمده است به همین دلیل این دروازه و محل، دروازه مهریز نام گرفته است؛ پس از آن این سرا، بازار، آب انبار و غریبخانه(محل استراحت و پذیرایی از افرادی که به یزد مراجعه می کردند) هم دروازه مهریز نام گرفته است.

بعد از اینکه حدود چهارصد سال پیش این آب انبار احداث شد قسمت انتهایی بازار دستکن تغییر کاربری داد و به یک اقامتگاه و محل داد و ستد تجار و مسافران تبدیل شد که به آن غریبخانه نیز می گفتند.

وجود آب انبار، بازار زیرزمینی، غریب خانه و قرارگیری حمام فرط در نزدیکی این مجموعه که قدمت آن به زمان امام رضا(ع) برمی گردد باعث شده تا بازارخان در این محدوده احداث شود.

 

.

 

ورودی مجموعه دروازه مهریز یزد

ورودی فعلی در زمان احداث بازار ساخته شده است و وقتی حدود 6 پله پایین بیایید درب اصلی آب انبار را می بینید که به دلیل احداث بازار ورودی نمی توانسته خیلی گسترده باشد. درب ابتدایی آب انبار چند دهه قبل هنگام وسعت بخشیدن به بازار تخریب شده و تنها یک عکس از آن درب موجود است که قبل از انقلاب ثبت ملی شده و در زمان مرمت اینجا درب مناسبی نداشته به همین دلیل تیم مرمت با جستجوی بسیار یک درب مغازه مسگری که عمر بیش از 200 ساله دارد را  با هنر استاد ابوئی که نجار سنتی یزد هستند مرمت کرده و به عنوان درب مجموعه استفاده کرده اند.

در قسمت دیگری از راه پله دری وجود دارد که مسیر پشت آن به قلعه یزد می رسیده و سربازان برای برداشتن آب از آب انبار از این مسیر عبور می کردند.

تنوره هایی در نقش بادگیر و نورگیر

در معماری ایرانی نقش نور چیزی بیشتر از روشنایی است و مفهوم و معنایی فراتر دارد، این سازه نیز به منبعی برای تأمین نور نیاز داشته، از سوی دیگر این بنا یک سازه آبی است و نیاز مبرم به تهویه در آن احساس می شود.

به همین دلیل هم یکی از مهمترین ویژگی های ایجاد شده در این مجموعه تاریخی، سه تنوره ای است که هم نقش بادگیر برای خنکی و تهویه هوا را برعهده داشته و هم نورگیر مجموعه به حساب می آمده است؛ سه تنوره یا بادگیری که در این سازه مشاهده می کنید( بالای حوض خانه، بالای ایستگاه اول راه پله و قسمت انتهایی راه پله) هم روشنایی سازه را تأمین می کردند و هم جریانی از هوای تازه را برای مجموعه فراهم می آوردند، این بادگیرها ارتفاع شش تا هشت متر و مقطع گسترده هشت ضلعی با بدنه ای مخروطی شکل دارند.

دو مورد از این تنوره ها، هوایی که از روی جریان آب می گذشت را به بالا می کشیدند و از طریق پنجره های آجری مشبک به فضای همکف که محل اقامت و استراحت کاروان ها بود می رساندند؛  متأسفانه امروزه یکی از این بادگیرها (قسمت انتهایی راه پله) بسته شده و روی آن ساخت وساز بازار انجام شده است.

جادوی معماری ایرانی اسلامی در بیش از 70 پله زیبا

پله هایی که به آب انبار راه داشته اند به علت عدم رسیدگی و مرمت نشدن و علاوه برآن به دلیل بی توجهی بازاریان و هدایت فاضلاب به سمت این پله ها، در گذشته به شدت تخریب شده بودند به طوری که تعدادی از آنها به کلی ناپدید شده بود به همین دلیل مرمت این بخش به زمان و دقت بیشتری نیاز داشت.

از این رو و با توجه به اهمیت حفظ اصالت مجموعه تاریخی دروازه مهریز، در هنگام مرمت، نزدیک به یک سال در نقاط مختلف استان جست وجو صورت گرفت تا آجرهای با قدمت مشابه مجموعه پیدا شده و از آنها برای مرمت این بنای تاریخی استفاده شد، نتیجه این تلاش ها سبب شد شباهت زیاد پله ها به شکل اصیل و ابتدایی خود به وجود آید.

عظمتی چشم نواز در مخزن آب انبار دروازه مهریز یزد

آب انبار یکی از عناصر شاخص در سکونتگاه های کویری از جمله شهر یزد است که از نگاه معماری شایان توجه است، قدمت آب انبار دروازه مهریز با بخش بازار متفاوت است و به اوایل دوره صفویه (حدود 400سال قبل) برمی گردد و اولین آب انبار در شهر یزد به حساب می آید که راه ورود به آن از پایین باز شده و امکان بازدید از مخزن آن وجود دارد.

بدنه، کف، سقف و گنبد این آب انبار به هیچ وجه مرمت نشده و تماما اصالت خود را حفظ کرده، روکش داخلی این مخزن از جنس ساروج (خاکستر، آهک و سفیده تخم مرغ که در بعضی مناطق با پشم گوسفند هم مخلوط می شده) می باشد. ساروج یک عایق محکم است که هم از نفوذ آب به دیواره جلوگیری می کند و هم آب را برای مدت طولانی سالم و مطبوع نگه می دارد.

روی سقف آب انبار چهار بادگیر وجود داشته که متأسفانه دو مورد از آنها تخریب شده اند؛ همچنین روی دیواره این مخزن برآمدگی هایی با فاصله پنجاه سانتی متر مشاهده می شده که پس از تخلیه آب انبار میراب برای تمیزکاری پای خود را روی آنها می گذاشته و وارد مخزن می شده و با استفاده از دلو (سطل های پلاستیکی و منعطف) گل و لای را با چرخ چاه به بالا می فرستاده و سپس مخرن دوباره آبگیری می شده است؛ همچنین کارکرد دیگر این برآمدگی ها اندازه گیری میزان آب موجود در آب انبار بوده و هر دو عدد از آنها یک متر در نظر گرفته می شده است.

این آب انبار دو مسیر آب داشته است، یک مسیر مخصوص مسلمانان که تا زمان حال حفظ شده و نشانه آن سه کتیبه با خط کوفی که روی آنها اسامی الله، محمد و علی نوشته شده و سقف با آجرچینی اسلیمی است، مسیر دیگر مخصوص اقلیت های مذهبی بوده که در تیمچه اصفهانی ها قرار دارد.

بازار زیرزمینی؛ غیرقابل باور ترین ویژگی مجموعه تاریخی دروازه مهریز

بازارخان و شازده فاضل حدود 300 سال قدمت دارد اما در عمق هشت متری این بازار یک بازار خارق العاده با قدمتی نزدیک به هزار سال وجود دارد، این بازار زیرزمینی از آن جهت شگفت آور است که در ساخت آن از هیچ مصالحی استفاده نشده و تمام بخش های آن دستکن و از جنس خاک چیلو است که قدمت آن به زمان ایلخانیان برمی گردد.

دلیل اینکه بازار دستکن بدون هیچ ستونی سرپا مانده فشردگی و استحکام بسیار زیاد خاک چیلو است که در اصطلاح آنرا خاک چلو می نامند( خاک چیلو متراکم ترین و مستحکم ترین خاک در معماری است که بشر تاکنون آن را شناخته است)، به دلیل این ویژگی های خاک چیلو کنده کاری در آن بسیار دشوار است اما با این حال این بازار زیرزمینی به این وسعت و با تمام جزئیات در این خاک کنده کاری شده و راهرو که هنوز مقداری از فضای دستکن آن حفظ شده، انتهای این بازار بوده است.

کیلومترها تونل زیرزمینی بدون استفاده از مصالح ساختمانی

این گذر زیرزمینی پس از قسمت مرمت شده، به خانه صدری ها که خانه حاکم یزد( صدرالعلما) بوده می رسیده و پس از آن در ادامه مسیر به مسجد جامع و در نهایت در جوی هُرهُر که در آن زمان خارج شهر بوده این گذر به روی زمین می رسد و کاربرد این مسیر زیرزمینی آن بوده که هنگام حمله غارتگران اهالی بازار قدیم و مردم شهر از طریق این مسیر به خارج از شهر می رفتند و از گزند دشمنان در امان می ماندند.

از میانه این گذرگاه رشته ای از قنات اله آباد عبور می کند که از مصلی امیرچخماق شروع شده، از مسجدجامع عبور کرده و در نهایت به جوی هُرهُر می رسیده و مردم از این آب دست نخورده در اولویت اول برای غسل میت( طبق عقیده قدیمی ها آب غسل میت باید دست نخورده باشد) و سپس برای کشاورزی استفاده می کردند.

امروزه نزدیک به چهل درصد این بازار زیر خاک مدفون شده و فقط یک راه برای ورود به این بازار اسرار آمیز وجود دارد که از زیرزمین مسجد بیاق خان است اما هرکسی اجازه ورود به این بازار را ندارد.

عبور سه رشته قنات بزرگ یزد از دروازه مهریز

در این مجموعه سه قنات موجود است، قنات پایین که رشته ای از قنات وقف آباد است از چشمه تامهر می آمده و منشأ آن حدود 40 کیلومتر از این مجموعه فاصله داشته است، قنات دیگر اله آباد به عنوان یکی از قدیمی ترین قنات های یزد و دیگری قنات زارچ است که 2200 میله قنات داشته و به عنوان بزرگترین قنات جهان (طول 75 کلیومتر) ثبت یونسکو شده است، نکته جالب این است که قنات زارچ هنوز آب دارد، لایروبی شده و ماهی در آن شنا می کند و یک میله از قنات زارچ در مجموعه دروازه مهریز موجود است و امکان مشاهده گذر آب از طریق این میله وجود هست.

تقسیم عادلانه آب قنات با کانال های تقسیم

شاید شما به عنوان یک بازدید کننده به سادگی از کانال های طرفین گذرگاه عبور کنید اما از نظر معماری حفر چنین کانالی در عمق هشت متری زمین با سختی خاک چیلو امری تقریباً غیرممکن است. با اینکه اطلاعات دقیقی از طول این کانال ها در دست نیست اما چیزی که واضح است راه داشتن این کانال ها به خانه افراد مشهور مثل: کلاه دوزها و صدری هاست و نکته ای که حل معمای این کانال ها را سخت می کند این است که عبور از این کانال ها برای انسان با کوچک ترین جثه هم بسیار سخت و حتی ناممکن است.

برداشت آب از پاشیرهای آب انبار دروازه مهریز

در گذشته افراد برای اینکه بتوانند از آب موجود در آب انبار استفاده کنند، کوزه های خود را به دست گرفته و با طی کردن پله های مجموعه، به قسمت پایینی آب انبار می رسیدند، در آنجا پاشیری وجود داشت که از طریق آن کوزه ها پر از آب می شد و برای مصرف با خود می بردند.

از آن شیرهای قدیمی در حال حاضر اثری نیست اما برای آنکه نوع برداشت آب تداعی شود، شیر برنجی در هنگام مرمت در انتهای این مسیر قرار داده شده تا مردم متوجه نوع برداشت آب شوند.

بیش شک مجموعه تاریخی دروازه مهریز یزد یکی از منحصر به فرد ترین آثار تاریخی و معماری جهان است که قطعا هر شخصی به بازدید از آن بپردازد مسحور زیبایی و عظمت این مجموعه زیرزمینی می شود.

انتهای پیام/781

همرسانی کنید:

طراحی و پیاده سازی توسط: بیدسان